[Victoria Martínez] ‘Prinses Qajar’ en het probleem met de vulgarisering van de geschiedenis d.m.v. internetmemes

[Link naar het originele artikel: https://abitofhistoryblog.wordpress.com/2017/12/12/princess-qajar-and-the-problem-with-history-memes/]

qajar-princesses-revised

Een perfect voorbeeld van vulgarisering van de geschiedenis is een recent veelvuldig gedeeld en verspreid internetmeme waarop een negentiende-eeuwse Perzische prinses met gezichtsbeharing afgebeeld staat naast de bewering dat 13 mannen zelfmoord gepleegd hebben omwille van hun onbeantwoorde liefde voor haar. Hoewel het meme allesbehalve historisch accuraat is, toont het perfect aan hoe gemakkelijk dergelijke virale clickbait rijke en betekenisvolle verhalen uit het verleden kan verduisteren en overschaduwen.

Niet iedereen was overtuigd door het ‘Princess Qajar’-meme, dat beweert dat deze Perzische prinses met een duidelijke snor in haar tijd beschouwd werd als een ideale schoonheid en dat “13 jonge mannen zelfmoord pleegden omdat ze hen afgewezen had”. Zoals dit ingekaderd wordt, is het verrassend dat weinigen zich vragen gesteld hebben bij het gebrek aan bronnen of citaten, terwijl er enkel gefocust werd op het uiterlijk van de prinses.

47072838
Prinses Fatemeh Khanoem “’Esmat al-Dowleh” (1855/6-1905). Onderschrift: “Khanoem ‘Ismat al-Dawlah, dochter van Nasir al-Din Sjah, vrouw van Dust Moehammad Khan Mu’ayyir al-Mamlik” en gedateerd op midden/late 19de eeuw. Deel van de collectie van het Institute for Iranian Contemporary Historical Studies (5216-3 ع). Eigendom van Women’s Worlds in Qajar Iran (http://www.qajarwomen.org/). Dit is de foto die gebruikt wordt in het meme.

Dit is natuurlijk precies het soort van reactie dat verlangd wordt wanneer men een internetmeme maakt met de hoop om het viraal te laten gaan. Feiten en bronnen worden geschuwd, zelfs wanneer het van een zogenaamde ‘educatief-historische’ webpagina komt. Niks gaat zo snel viraal als sensationele beweringen die teren op geïnternaliseerde misogynie en eenzijdige concepten van schoonheid.

De treiste waarheid is dat slechts weinigen zich de moeite zullen troosten om de feiten zelf te controleren. Degenen die dit wel doen, stoten vaak op gelijkaardige misleidende beweringen, uitmondend in een kluwen van verwarrende en onbetrouwbare junk history, waarbij goede bronnen en juiste informatie niet aan bod komen. Goedbedoelende individuen die reageren op dit meme beweren bijvoorbeeld al te snel dat de persoon op de foto een mannelijke acteur is die de prinses vertolkt. Anderen gaan nog een stap verder en stellen dat het niet alleen een acteur is, maar dat deze vertolking bedoeld was om de prinses belachelijk te maken, waarbij ze dan ook haar ‘echte’ foto eraan toevoegen. Geen van deze beweringen is juist.

De historische werkelijkheid van dit internetmeme is, zoals alle geschiedenis, complex en diep geworteld in een periode van grote verandering in de Perzische geschiedenis, waarbij zaken als hervormingen, nationalisme en vrouwenrechten een rol speelden. Centraal hierbij staat het verhaal van niet één, maar twee Perzische prinsessen, die beide de normen en verwachtingen voor vrouwen in hun tijd en plaats definieerden en trotseerden. Geen van beide heette evenwel ‘Prinses Qajar’, hoewel ze beide prinsessen van de Perzische Kadjaren-dynastie waren.

513893311-e1513097459738
Prinses Zahra Khanum “Taj al-Saltaneh” (1884-1936), de 12de dochter van Nasar al-Din Sjah Kadjar, en halfzuster van ‘Esmat. Gedateerd op 1909 of 1919, door Ivanov (Roussie-Khan). Eigendom van Women’s Worlds in Qajar Iran (http://www.qajarwomen.org/). Taj wordt soms voorgesteld als de ‘echte Prinses Qajar’ in respons op het dubbelzinnige en misleidende meme.

De voornaamste figuren in deze geschiedenis zijn prinses Fatameh Khanoem “Esmat al-Dowleh” [1] (1855/6-1905), een dochter van Nasar al-Din Shah Kadjar (1831-1896), koning van Perzië van 1848 tot 1896, en één van zijn vrouwen, Taj al-Dowleh. De foto die circuleert is inderdaad ‘Esmat, geen acteur, en werd genomen door haar echtgenoot ergens midden of eind de 19de eeuw. Deze informatie alleen al, overal beschikbaar online en in druk, spreekt de bewering tegen dat ‘Esmat het “ultieme symbool van schoonheid was begin de jaren 1900”. Aangezien de foto van ‘Esmat vele jaren daarvóór genomen werd, en ze stierf in 1905, is het weinig waarschijnlijk dat ze het schoonheidsideaal belichaamde van een periode die zei amper meegemaakt heeft.

Het enige deel van het meme dat een kern van waarheid bevat is dat er inderdaad een periode geweest is in de Perzische geschiedenis wanneer ‘Esmats uiterlijk – met name haar ‘snor’ – als mooi beschouwd werd. Dr. Afsaneh Najmabadi, professor aan Harvard, schrijft: “Many Persian-language sources, as well as photographs, from the nineteenth century confirm that Qajar women sported a thin moustache, or more accurately a soft down, as a sign of beauty.” [2] Dit concept van schoonheid kende evenwel zijn hoogtepunt in de 19de eeuw, zoals Dr. Najmabadi ook benadrukt, m.a.w. in de jaren 1800, en niet in de jaren 1900, zoals het meme beweert.

‘Esmat, een product van haar tijd, plaats en status, was geen uitzondering. In Dr. Najmabadi’s boek Women with Mustaches and Men without Beards: Gender and Sexual Anxieties of Iranian Modernity, vertelt ze de anecdote van de ontmoeting van een Belgische vrouw met ‘Esmat aan het Perzische hof in 1877: “In her description of ‘Ismat al-Dawlah, Serena observed that ‘over her upper lips she had soft down of a mustache which gave her a manly look.’” [3] Dit betekent echter niet dat ‘Esmat zich onderscheidde als een symbool van dit soort schoonheid. Haar beeld zou, zoals ik zal aantonen, op een veel grotere macht kunnen wijzen.

36701808-e1512991513737
Een schilderij van ‘Esmat (schilder onbekend) in de Bahman Bayani-collectie. Eigendom van Women’s Worlds in Qajar Iran (http://www.qajarwomen.org/).

Jammergenoeg reduceert het ‘Princess Qajar’-meme dit diep genuanceerde element van de Perzische culturele geschiedenis tot junk history clickbait, het wordt nog erger gemaakt door toevoeging van de sensationele bewering dat 13 mannen zelfmoord gepleegd hebben omwille van hun onbeantwoorde liefde voor haar. Natuurlijk wordt geen bron vermeld ter ondersteuning deze bewering, die uit de lucht gegrepen lijkt. Mocht ze waar zijn, zou dit toch de moeite waard lijken om te vermelden in zelfs de meest beknopte legitieme biografische informatie over ‘Esmat, maar hierover is nergens iets te vinden.

Er zijn evenwel minstens twee goede redenen om geen geloof te hechten aan deze bewering. Ten eerste: ‘Esmat trad waarschijnlijk in het huwelijk toen ze zo’n 9 of 10 jaar oud was. [4] Ten tweede: de uithuwelijking was hoogst waarschijnlijk geregeld terwijl ze leefde bij de vrouwen van de harem van haar vader. Het lijkt hoogst onwaarschijnlijk dat ze de kans gehad zou hebben om mannen te ontmoeten die niet verwant waren aan haar, laat staan om 13 vrijers te bekoren en af te wijzen. Later, als gehuwde vrouw in het patriarchale Perzië, is het al even onwaarschijnlijk dat ze het hof gemaakt werd door verliefde aanbidders.

Het lijkt dan ook amper nog nodig om zich af te vragen wat de motivatie van de maker van het meme is om zo’n dubieuze en sensationele bewering bij de foto te voegen. Het is natuurlijk overduidelijk dat dit bijna niks te maken heeft met echte geschiedenis, en alles met het uitlokken van een overweldigende emotionele respons op sociale media. Het feit dat het gebruikte middel hiervoor de uitbuiting van het uiterlijk van een vrouw is, is niet zo verrassend. Dat het verraderlijk en schadelijk is, zowel voor de geschiedenis in het algemeen en de geschiedenis van de vrouw specifiek, staat buiten kijf.

De focus op het uiterlijk van vrouwen uit de geschiedenis zonder enige context of analyse is altijd een hoogst succesvolle manier geweest om het narratief weg te sturen van hun verwezenlijkingen en hun impact op de geschiedenis te minimaliseren. Of ‘Esmat of om het even welke andere vrouw beschouwd wordt als mooi of niet is van weinig belang, en daarom hecht de patriarchale geschiedenis er ook zoveel belang aan. Wanneer men een vrouw van begin tot einde bespreekt met de nadruk op haar uiterlijk, kan men er gegarandeerd van uit gaan dat dat het enige is wat men zich over haar zal herinneren. In het geval van ‘Esmat wordt ze anoniem gehouden door haar de generieke benaming ‘Prinses Qajar’ te geven om zo te bemoeilijken dat men meer over haar te weten zou kunnen komen.

De kans is evenwel klein dat de maker van het meme er enig onderzoek naar gedaan heeft. Dat zou moeite, bekwaamheid, volharding gekost hebben, en een verlangen om echte geschiedenis te handhaven en door te geven. Mocht dit het geval geweest zijn, lijdt het geen twijfel dat het resultaat niet de hoeveelheid reacties zou uitgelokt hebben om een internetmeme viraal te laten gaan. Het zou echter wel veel interessantere informatie bevat hebben dan wat men uitgevonden of verdraaid heeft. Men zou bijvoorbeeld ontdekt hebben dat ‘Esmat één van de meest gefotografeerde vrouwen aan het hof van haar vader was, en niet omdat ze beantwoordde aan de eigentijdse schoonheidsidealen.

47072830-e1512991761996
Drie generaties koninklijke Kadjar-vrouwen: ‘Esmat (centraal), haar moeder en haar dochter. Het onderschrift leest: “Taj al-Dawlah, vrouw van Nasir al-Din Sjah, ‘Ismat al-Dawlah, Khanoem Fakhr Taj”. Deel van de collectie van het Institute for Iranian Contemporary Historical Studies (5215-3 ع). Eigendom van Women’s Worlds in Qajar Iran (http://www.qajarwomen.org/).

Als tweede dochter van Nasar al-Din Sjah Kadjar werd ‘Esmat voldoende vertrouwd door haar vader dat ze de verantwoordelijkheid kreeg, dienst te doen als gastvrouw voor vrouwelijke buitenlandse gasten aan het hof. [5] Tegen de traditie in, leerde ze piano spelen en werd fotografe met een private studio in haar huis. [6] Daarenboven is er sprake van gevallen waarbij ze haar invloed bij haar vader gebruikt, zoals wanneer ze hem overtuigde om haar echtgenoot terug in het land toe te laten. [5] Zoals andere koninklijke vrouwen aan het hof van haar vader, bewees ‘Esmat zich als een competente vrouw met zin voor initiatief.

Bovendien zou het uiterlijk van ‘Esmat en andere vrouwen van de harem een macht gehad kunnen hebben die veel groter is dan slechts het aantrekken van een massa aanbidders. Kunsthistorica Dr. Staci Gem Scheiwiller stelt dat het grote aantal foto’s van de vrouwen van de harem van Nasar al-Din Sjah Kadjar “het vermogen bood tot ontwikkeling van een vrouwelijk revolutionair bewustzijn”. [6] De enorme hoeveelheid foto’s van ‘Esmat zou haar visueel voorop en centraal gesteld hebben in deze sociale en culturele revolutie.

Letterlijk voorop was de andere prinses van de Kadjaren-dynastie, die verkeerdelijk geassocieerd wordt met het onfortuinlijke meme vanwege de vage referentie naar ‘Prinses Qajar’: Prinses Zahra Khanoem “Taj al-Saltaneh” [7] (1884-1936). Taj, de 12de dochter van Nasar al-Din Sjah Kadjar, en halfzus van ‘Esmat, was een feministe en nationaliste die een culturele en constitutionele revolutie in Perzië steunde.

42570484-e1512992163613
Een ‘kabinetsportret’ van Taj al-Saltaneh, met als onderschrift: “Taj al-Saltanah, dochter van wijlen Nasir al-Din Sjah”. Deel van de privé-collectie van Bahram Sjeikholeslami. Eigendom van Women’s Worlds in Qajar Iran (http://www.qajarwomen.org/). Sommige versies van het beledigende meme voegen deze foto bij als van de generieke ‘Prinses Qajar’, en niet als van een andere vrouw met haar eigen naam en identiteit.

Dr. Najmabadi schrijft over Taj: “She articulated some of the most eloquent arguments put forward by women for unveiling as a first necessary step toward women’s participation in education, paid work, and progress of the nation,” [8] en Dr. Scheiwiller citeert een cruciale passage in de gepubliceerde memoires van Taj, Crowning Anguish: Memoirs of a Persian Princess from the Harem to Modernity 1884-1914: “When the day comes that I see my sex emancipated and my country on the path to progress, I will sacrifice myself in the battlefield of liberty, and freely shed my blood under the feet of my freedom-loving cohorts seeking their rights.” [9]

In hun eigen tijd waren ‘Esmat en Taj niet gedefinieerd door hun uiterlijk. Hun verwezenlijkingen waren niet het resultaat van het stellen of kopiëren van culturele schoonheidsnormen. Ze waren vrouwen met waardigheid en inhoud, wiens verhalen verdienen op respect- en betekenisvolle wijze verteld en doorgegeven te worden, en niet geminimaliseerd en belachelijk gemaakt te worden.

Met betrekking tot de vrouwen aan het hof van de Kadjaren, zoals ‘Esmat en Taj, wiens foto’s zoveel historische betekenis bevatten, schrijft Dr. Scheiwiller scherp: “The photograph of oneself was able to transform one from being meaningless, whose story would not be told, to one of a face etched in time.” [10]

Het zou onrechtvaardig zijn om een dwaas internetmeme de ware schoonheid en historische betekenis van deze vrouwen en hun afbeeldingen te laten verpesten.

Voetnoten

  1. De bronnen bevatten een aantal verschillende spellingen voor de Perzische namen. Prinses Fatemeh Khanoem wordt over het algemeen omschreven als ‘Esmat of ‘Ismat (zowel met als zonder het accentteken), en variaties op haar tweede naam zijn o.a. ‘ed-Dowleh’ en ‘al-Dowlah’.
  2. “Vele bronnen in het Perzisch, alsook foto’s, uit de 19de eeuw bevestigen dat Kadjar-vrouwen vaak een dunne snor droegen, of juister gezegd een zachte dons, als teken van schoonheid.” – Afsaneh Najmabadi, Women with Mustaches and Men without Beards: Gender and Sexual Anxieties of Iranian Modernity (2005)
  3. “In haar beschrijving van ‘Ismat al-Dawlah merkte Serena op dat ze op haar bovenlip de zachte dons van een snor had, wat haar een mannelijk uitzicht gaf.” – Afsaneh Najmabadi, Women with Mustaches and Men without Beards: Gender and Sexual Anxieties of Iranian Modernity (2005)
  4. Haar echtgenoot was tien jaar oud toen het huwelijk voltrokken werd, en haar zuster, Taj al-Saltaneh, huwde op negen- of tienjarige leeftijd (zie Women’s Worlds in Qajar Iran).
  5. Zie Women’s Worlds in Qajar Iran (http://www.qajarwomen.org/).
  6. Staci Gem Scheiwillger, Liminalities of Gender and Sexuality in Nineteenth-Century Iranian Photography: Desirous Bodies (2016).
  7. Ook gespeld als ‘al-Saltanah’.
  8. “Ze articuleerde enkele van de meest welsprekende argumenten aangehaald door vrouwen om het hoofddoek af te leggen als eerste noodzakelijke stap tot participatie van de vrouw in onderwijs, betaald werk en vooruitgang van de natie.” – Afsaneh Najmabadi, Women with Mustaches and Men without Beards: Gender and Sexual Anxieties of Iranian Modernity (2005)
  9. “Wanneer de dag komt dat ik mijn geslacht geëmancipeerd zie en mijn land op het pad van de vooruitgang, zal ik mezelf offeren op het slagveld van de vrijheid, en mijn bloed vrijelijk vergieten onder de voeten van mijn vrijheidlievende cohorten die hun rechten opeisen.” – geciteerd in Staci Gem Scheiwillger, Photographing the Other Half of the Nation: Gendered Politics of the Royal Albums in the 19th Century Iran (2013)
  10. “De foto van een persoon kon deze transformeren van iemand zonder betekenis, wiens verhaal niet verteld kon worden, tot iemand met een gezicht vastgelegd in de tijd.” – geciteerd in Staci Gem Scheiwillger, Photographing the Other Half of the Nation: Gendered Politics of the Royal Albums in the 19th Century Iran (2013)

Bron: Victoria Martínez, “”Princess Qajar” and the Problem with Junk History Memes” (2017) voor A Bit of History (https://abitofhistoryblog.wordpress.com/), Nederlandse vertaling door de Chinese Vrijwilliger

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s